“Nu voel je de flow. Steeds meer collega's sluiten zich aan”

Hoe traumachirurgen en orthopeden de heupfractuur verduurzamen

Binnen het project Groene Ingrepen focussen alle differentiaties zich in eerste instantie op de mogelijkheid tot verduurzaming van één operatie binnen hun vakgebied. Traumachirurgen en orthopedisch chirurgen zijn al lange tijd gewend om samen te werken en dus sloegen traumachirurg Dorothee van Trier, orthopedisch chirurg Joris Bongers en traumachirurg Simon Yauw voor dit project de handen ineen. Ze richtten hun pijlen op de heupfractuur, een hoog-volume ingreep die kritisch werd doorgelicht om uiteindelijk de ecologische voetafdruk van de snijdende zorg structureel te verkleinen.

Aan motivatie om dit groene project aan te pakken, is bij het drietal in ieder geval geen gebrek. Dorothee is al jaren een drijvende kracht binnen de werkgroep Groene OK van de NVvH. "We zagen hoe de oogartsen succes boekten en dachten: dat moeten wij voor de chirurgie ook kunnen," vertelt ze enthousiast. Joris schoof aan vanuit de Nederlandse Orthopedische Vereniging (NOV). Al langer betrokken bij greenteams, greep hij de kans om de groene orthopedie vorm te geven met beide handen aan. Simon: "Als artsen staan we in een unieke positie. Duurzaamheid is geen hobby voor erbij, het is een essentieel onderdeel van onze professionele en maatschappelijke verantwoordelijkheid op de werkvloer."

De keuze voor de proximale femur was een strategisch schot in de roos. "We zochten een ingreep met een enorme overlap tussen orthopedie en traumachirurgie," legt Dorothee uit. "Het is een operatie die in elk Nederlands ziekenhuis dagelijks voorkomt. Juist door dat enorme volume is de potentiële winst gigantisch." Het project richt zich op de twee meest voorkomende behandelingen: de kophalsprothese (bij een mediale collum fractuur, waarbij de heupkop wordt vervangen) en de intramedullaire pen (bij een pertrochantere fractuur, een breuk door het dijbeen die met een pen in de mergholte wordt vastgezet). Simon merkt op dat routine bij deze operatie een valkuil kan zijn: "Juist bij ingrepen die we min of meer op de automatische piloot doen, sluipen er handelingen in die misschien niet altijd zinvol zijn. Elke stap die we elimineren zonder de kwaliteit te schaden, is pure winst."

Voor het project Groene Ingrepen werd consultancybureau Gupta Strategists ingeschakeld bij de data-analyse. Hun berekeningen voor het zorgpad zorgden voor verrassende inzichten, vooral wat betreft de enorme impact van de ligduur. "Het is een eyeopener," zegt Simon. "Een extra ligdag in een ziekenhuisbed weegt qua milieubelasting factor 100 zwaarder dan het gebruik van een extra afdekdoekje op de OK." Hoewel artsen vaak focussen op plastic afval, blijkt energieverbruik (van de airco tot het verversen van het beddengoed) de absolute hoofdschuldige van de CO2-uitstoot. Een ander zeer belangrijk punt binnen het energieverbuik is de luchtbehandeling. Voor het plaatsen van een prothese is een Klasse 1+ OK (zeer steriel, hoge luchtverversing) een harde eis. Maar bij het plaatsen van een pen, wat in een minder energie-intensieve ruimte zou kunnen, gebeurt dit vaak toch in die Klasse 1+ kamer uit praktische overwegingen. "Dat is een enorme verspilling van energie," aldus Joris.

Het gesprek komt op de pulselavage, een apparaat dat de gemoederen flink bezighoudt. Joris lacht: "Wij orthopeden hebben de naam dat we mierenneukers zijn wat betreft steriliteit. Wij vinden het gebruik van een pulselavage een absolute vereiste bij het plaatsen van een kophalsprothese." De pulselavage is een soort wegwerp-waterpistool op batterijen dat gebruikt wordt om de mergholte schoon te spoelen. Simon vult aan: "Het wordt soms maar twintig seconden gebruikt. In veel ziekenhuizen doen ze hetzelfde met een simpele blaasspuit en wat zout water. Dat scheelt batterijen en elektronisch afval, terwijl bewijs voor de toegevoegde waarde zeer matig lijkt."  Ook procesmatige winst lijkt voor het oprapen te liggen. Dan gaat het om te beginnen over DOACs en snelheid: Patiënten die bloedverdunners gebruiken, worden vaak twee dagen geparkeerd voor de operatie. "Als we die wachttijd verkorten en sneller kunnen opereren, verkorten we de ligduur en voorkomen we complicaties. Dat is winst voor de patiënt én de CO2-balans," legt Dorothee uit. Daarnaast kunnen wisseltijden ook efficiënter. Door een ruggenprik al op de holding te geven terwijl de OK nog wordt schoongemaakt, wordt de kostbare en energie-slurpende tijd op de operatiekamer optimaal benut.

Verduurzaming stuit onvermijdelijk op weerstand. "Je hoort vaak: 'Ik doe dit al honderd jaar zo en het gaat hartstikke goed," vertelt Dorothee over de conservatieve reflex in de medische wereld. Er is bovendien een spanningsveld met infectiepreventie. Een infectie na een heupoperatie is namelijk een ecologische ramp: het betekent heroperaties, lange ziekenhuisopnames en maandenlange antibioticakuren. Toch mag dit geen excuus zijn voor immobilisme. Joris is resoluut over de 'druppel op de gloeiende plaat'-mentaliteit: "Je moet altijd bij jezelf beginnen. Als we wachten tot de rest van de wereld verandert, gebeurt er niets. Je moet laten zien dat de duurzame optie vaak niet alleen net zo goed is, maar soms zelfs beter voor de patiënt."

De ambitie van de drie specialisten reikt verder dan deze ene ingreep. Dorothee benadrukt dat duurzaamheid een vast onderdeel moet worden van de medische standaard. "Ons streven is dat er geen nieuwe richtlijn meer verschijnt binnen de NVvH of NOV zonder dat de ecologische impact expliciet is meegewogen." Ook de roep om een betere landelijke registratie klinkt luid. Door ziekenhuizen die wel of niet bepaalde middelen (zoals de pulselavage) gebruiken met elkaar te vergelijken, kan de benodigde evidence worden verzameld om duurzame keuzes wetenschappelijk te onderbouwen.

De weg naar een groene OK is kortom geen solo-expeditie, maar een collectieve inspanning. De drie sluiten af met een krachtige oproep. Ze hebben iedereen nodig: van de enthousiaste pionier tot de kritische denker die scherpe vragen stelt. Joris kijkt vol goede moed naar de toekomst: "Toen we vijf jaar geleden begonnen, was duurzaamheid een randverschijnsel. Nu voel je de flow. Steeds meer collega's sluiten zich aan." Hij ziet het als een sneeuwbal die begint te rollen. "Hoe meer mensen meehelpen duwen, hoe sneller die sneeuwbal groeit. Uiteindelijk ontstaat er een beweging die niet meer te stoppen is. Laten we samen die groene standaard zetten."

Met dank aan de Stichting Kwaliteitsgelden Medisch Specialisten voor de financiering van dit project.